تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : سيما کاوه پيشه

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر جعفر شانظري

تاريخ دفاع : 29/2/86

رشته و گرايش : الهيات-فلسفه و کلام اسلامي

استاد مشاور : دکتر علي ارشدرياحي

تأثير علم النفس صدرا بر معاد شناسي او

چكيده

دور بودن از تجربه زندگي اخروي، پژوهش و تحقيق درآن را بس دشوار ساخته است، از اين رو آرا و نظرات دين پژوهان و حکيمان در اين قلمرو، متفاوت شده است. گاه زندگي درآن جا را همچون زندگي دنيوي ترسيم کرده و حضور آدميان را در دو بعد روحاني و جسماني دانسته اند و گاه تمايز و تفاوت را معتقد شده و حضور در آن سرا را روحاني محض، تفسير کرده اند. البته تصوير معاد روحاني، تبيين فلسفي آن آسان است، اما پذيرش معاد جسماني همواره مورد بحث بوده هست. ظاهر آيات و روايات بسياري بر اين نوع معاد دلالت دارد. مفسران، حکيمان و متکلمان بزرگ نيز به تحليل و تبيين اين گونه از معاد پرداخته اند. در اين ميان تنها کسي که بيشترين و دقيق‌ترين پژوهش را ارايه نموده و قلم محققانه او راه گشاي بسياري از مسائل مربوط به عالم پس از مرگ بوده و هست، صدرالمتالهين است. آنچه آثار او را از ساير آثار انديشمندان متمايز ساخته است، دقت و احاطه وسيع او به حکمت و تلفيق آن با متون ديني است. در اين رساله کوشش بر اين است که نخست ديدگاه ملاصدر را در مورد نفس و تاثير آن بر معاد شناسي دقيقا بررسي شود و پس از آن تاثير رابطه نفس با بدن در معاد جسماني و تفاوت تاثير دو نظريه «روحانية الحدوث» بودن يا «جسمانية الحدوث» بودن نفس در معاد شناسي مورد تبيين قرار گيرد.

روش تحقيق در اين رساله، روش توصيفي ، تحليلي محتوا و کتابخانه اي است. نتايج حاصل از اين تحقيق، بدين قرار است:

الف: بر پايه وجود شناسي صدرا، هستي بر سه بخش تقسيم مي‌شود : وجود مادي، وجود مجرد خيالي و وجود مجرد عقلي.

ب: درهستي شناختي صدرا، هر موجود در يك مرتبه از مراتب هستي قرار مي‌گيرد وتعين وتشخص پيدا مي كند، در اين ميان تنها نفس است که در جايگاه و مرتبه مشخص و ثابتي باقي نمي ماند. هر چند در اولين طليعه وجود، در ماده جسماني ظاهر مي‌شود، ولي بر اثر حرکت جوهري و اشتداد وجودي، به مرتبه حيواني وشأن ادراکي نائل مي‌گردد و وارد مرتبه وجود خيالي و جهان مثالي مي‌شود. نفس به واسطه اتحاد با مدرکات خويش، اندک اندک ار جهان مادي کنده شده، به جهان غير مادي مي‌پيوندد. اين روند با افزايش فعاليت‌هاي ادراکي از سويي، و کسب ملکات فاضله يا رذيله از سوي ديگر، شدت يافته و سپس وجود برزخي نفس شکل مي‌گيرد. مرتبه سوم که تنها خاص برخي انسان‌ها ست، مرتبه مربوط به ادرک کليات عقلي مي‌باشد که دريچه ورود نفس به جهان عقلاني است. در اين مرتبه، نفس در اثر ارتباط با معقولات خويش، به مرتبه اعلايي از تجرد مي‌رسد؛ اما مقام نفسيت و اضافه ذاتي او به بدن و قواي بدني از او جدا نمي‌شود.

ج: بر اثر ديدگاه ملاصدرا، معاد جسماني امري مسلم است، زيرا بنابر برهان‌هاي عقلي و با توجه به تجرد قوه خيال، شخص محشور در يوم نشور، همان انسان موجود در دار غرور (حقيقت مرکب از جسم و روح) است.

د: از نظر ملاصدرا بهشت و جهنم مراتب وجود خود انسان است. بهشت هر کسي، عالم اختصاصي خود اوست و درجات بهشت و درکات جهنم چيزي جز درجات وجودي انسان که در همين دنيا تحصيل كرده ، نيست.

پيشنهاد نگارنده در خصوص موضوع تحقيق، اين است که پژوهش و تحقيق بر روايات و متون ديني و انطباق ديدگاه ملاصدرا بر آن، موجب تثبيت آراي ايشان مي شود.

کليد واژه ها:

بدن ، نفس، حرکت جوهري، جسمانيه الحدوث، روحانيه الحدوث، معاد جسماني، تجرد قوه خيال، علم النفس