تحصيلات تکميلي

تاريخ دفاع : 24/12/82

رشته و گرايش : زبان و ادبيات عرب

استاد مشاور : دکتر عبدالغني ايرواني زاده

نام و نام خانوادگي : علي شمس

دانشكده : زبانهاي خارجي

استاد راهنما : دکتر نصرالله شاملي

پژوهشي در اشعار جاهليين و مخضرمين به منظور يافتن شواهد ديگري براي كتاب غريب القرآن في شعر العرب

چكيده

عبدالله بن عباس پسر عموي پيامبر اكرم (ص) و مفسر و اديب گرانقدري كه در روزگار صدر اسلام مي زيست، با پاسخ هايي كه به پرسش هاي نافع بن الازرق رييس خوارج در باره واژگان دور معناي قرآن كريم داد اولين گام در راه تدوين يك قاموس غريب القرآن يا نخستين قاموس لغت عربي را برداشت كه همچنين نخستين تلاش براي تفسير كتاب خدا از راه استشهاد به اشعار عرب به شمار مي آيد.

متن اين پرسش ها و پاسخ ها، طي قرنها در كتابهاي گوناگون پراكنده بود تا آنكه در اواخر قرن نهم هجري علامه جلال الدين السيوطي قسمت عمده آنها را در فصلي از كتاب الاتقان في علوم القرآن گرد آورد. از آن پس مجموعه هايي ديگر، حاوي تعداد بيشتري از اين پرسش ها و پاسخ ها پديد آمد.

پژوهش حاضر ثمره كوششي است براي يافتن صدها بيت شعر و افزودن آن به شواهد شعري موجود در دويست و پنجاه پرسش و پاسخ جمع آمده در يكي از آخرين و كاملترين نسخه هاي اين مجموعه، كتاب غريب القرآن في شعر العرب، و سنجش آراء لغوي منسوب به ابن عباس در اين كتاب با نطاير همانها در كتاب تفسير قرآن منسوب به وي موسوم به « تنوير المقباس من تفسير ابن عباس » و بيان گفتني هاي بايسته در باره متن و شواهد شعري آن.

براي انجام اين تحقيق ديوانهاي گوناگوني از اشعار عصر جاهلي و صدر اسلام و دهها كتاب تفسيري و ادبي مهم ديگر مطالعه و اشعار و مطالب فراواني از آنها در رساله حاضر نقل گرديد بدان اميد كه بر غناي اين اثر كهن و ارزنده تفسيري- ادبي و دانش پر ارج غريب القرآن افزوده و مرجعي در خور پسند و استفاده پژوهشگران فراهم آيد.