تحصيلات تکميلي

تاريخ دفاع : 3/5/83

رشته و گرايش :زبان شناسي همگاني

استاد مشاور : دکتر محمد عموزاده

نام و نام خانوادگي : منصور رحيمي فر

دانشكده : زبانهاي خارجي

استاد راهنما : دکتر ساسان سپنتا

توصيف فرآيند واژه سازي موقتي (بافتي) در زبان فارسي

چكيده

«علم الادم اسماء الحسني» «خداوند همه نامها را به آدم آموخت.»

اهميت تحقيقات مربوط به زبان فارسي بر كسي پوشيده نيست و تاكنون پژوهش‌هاي فراواني در اين زمينه صورت گرفته است اما هنوز مواردي مي‌توان يافت كه نياز به بررسي و تحقيق دارد. ساختمان واژه و موضوعات مرتبط با آن از جمله اين موارد است.

همان طور كه يك دستور نويس جمله‌هايي را مورد بررسي قرار مي‌دهد كه بر اساس اصول نحو ساخته شده باشند صرف‌نظر از اينكه در زبان به صورت واقعي مورد استفاده عموم زبان‌مندان قرار گيرد يا خير، يك لغت‌شناس نيز نبايد صرفاً به بررسي و تجزيه و تحليل واژگاني بپردازد كه در زبان موجود و توسط عموم گويش وران مورد استفاده قرار مي‌گيرد بلكه واژگاني هم موجود هست يا في‌البداهه ساخته مي‌شوند كه امكان دارد در سيستم زبان وارد نشود و سخن‌وران آنها را فقط يك بار در موقعيت‌هاي خاص آنها را به كار برند كه ما آنها را واژه‌هاي موقتي يا خلق‌الساعه مي‌ناميم. اين توانايي توليد اين دسته از واژگان را مي‌توان گفت در توانشزبان‌مند هست و احتمالاً در كنش او ممكن است به چشم نخورد. نمونه‌هايي از اين نوع واژگان، كه در فارسي آنها را واژگان«بافتي» هم مي‌ناميم، عبارتند از: «قاط زدن»، «خالي بند» «زرد»، «استاد» «خفن» و غيره. عبارات unmurder، apple-juice-seat و Lady-in-waiting در انگليسي از نوع واژگان بافتي‌اند.

در اين پژوهش واژگان بافتي يا خلق الساعه به لحاظ خصوصيات آوايي ، نحوي، معنايي و نيز در قالب نظريه نام گذاري مورد بررسي قرار گرفته است. اين واژگان كه بنا به تقاضاي بخش يا كل جامعه زباني و به كمك قواعد ساخت واژه بطور في البداهه توسط زبانمندان ساخته مي‌شوند. اغلب پس از يك بار كاربرد به فراموشي سپرده مي‌شوند اما تعدادي از آنها هم كه به لحاظ آوايي، نحوي و معنايي با ساختار زبان فارسي مطابقت و هم خواني داشته باشند در زبان نهادينه مي‌شوند. نكته مهم در مورد واژگان بافتي عجيب يا غير عادي بودن آنهاست كه اين مسئله نه به خاطر سيستم زبان بلكه به واسطه تجربه زباني زبانمندان، اطلاعات دانشنامه‌اي ايشان و مسائل كاربرد شناسي است. آننچه بسيار اهميت دارد اين است كه همان قوانيني كه در ساخت نو واژگان توسط متخصصان واژه گزيني براي ساخت واژگان جديد به كار مي‌رود در توليد واژگان بافتي نيز مورد استفاده قرار مي‌گيرند.