تحصيلات تکميلي

تاريخ دفاع : 11/12/80

رشته و گرايش :زبان شناسي همگاني

استاد مشاور : دکتر محمد عموزاده

نام و نام خانوادگي : سارا محمودي فراهاني

دانشكده : زبانهاي خارجي

استاد راهنما : دکتر سيد محمدتقي طيب-دکتر ساسان سپنتا

واكاوي زبانشناختي مطايبه در زبان فارسي

چكيده

شوخي و فكاهه همواره يكي از شيوه‌هاي برخورد انسان با جهان بوده است و قاعدتاً در بيان نيز (فكاهه زباني: مطايبه) ويژگيهاي خاصي را به وجود مي‌آورد كه شناخت چگونگي اين خصوصيات، هدف عمده اين رساله است. همچنين سعي شده با بكارگيري اصول و تحليلهاي زبانشناختي و اثبات نقض هنجارهاي زبان عادي، وجوه تمايز و تشخص كاربرد زبان در مطايبه شناسايي شده و به عنوان يك گونه يا نوع زباني خاص معرفي گردد. در مطايبه عامل تشخص و برجستگي زبان در سطوح مختلف، انحراف و دور شدن از نرم يا هنجارهاي عادي زباني است كه طبق نظريه تباين با انتظارات عادي و معمول و دانش زباني مشترك گويشوران زبان مغايرت دارد و نقض، تحريف و ناديده انگاشتن آنها منجر به تعارض، تباين و در نتيجه شگفتي و حيرت مخاطب شده و در ايجاد مطايبه نقشي عمده را برعهده دارد.

روانشناسان و زبانشناسان ماهيت مطايبه را مورد بحث و بررسي قرار داده‌اند. زبانشناسان اساساً به دستكاري مقولات زباني و ايجاد تأثير مطايبه‌آميز علاقمندند. بررسيهاي روانشناختي نيز به توانايي درك تباين و نيز رفع متعاقب آن در مطايبه اشاره دارند. رفع تباين، تحريك اوليه ايجاد شده به واسطه درك آن را كاهش مي‌دهد و از اينرو لذت‌بخش و خوشايند است. كاربرد اين ديدگاه در تحليل مطايبه و نمونه‌هاي ابهام نشان مي‌دهد كه درك مطايبه در آنها مبتني بر تباين آغازين و توانايي مخاطب در تشخيص ابهام و رفع تباين مي‌باشد.

از آنجا كه مطالعات زبان شناختي نيز كاربرد مقولات آوايي، واژگاني و نحوي را در ايجاد ابهام توصيف مي‌كنند، بديهي است كه اين دو نوع تحليل مكمل يكديگرند؛ هرچند كه تاكنون تلفيق و يكپارچگي اين دو رويكرد به ندرت صورت گرفته است.

پس از ذكر كليات و شرح پژوهشي اين رساله، طبقه‌بندي انواع مطايبه مدنظر قرار گرفته و مفاهيم مختلف براساس عواملي چون شكل يا فرم، محتوا و هدف دسته‌بندي و از نقطه نظر ادبي و زباني تعريف شده‌اند. داده‌هاي اين رساله كه از دو گونه گفتاري و نوشتاري فارسي معاصر انتخاب شده، در دو فصل مورد تحليل و ارزيابي قرار گرفتند. در فصلي از رساله رابطه تباين و ابهام مطرح گشته و انواع موارد ابهام در چهارحوزه نظام صوتي، ساختواژه، واژگان و نحو جاي گرفته‌اند كه هر يك از آنها مقولات فرعي ديگري را نيز در بردارند. در بخش ديگر تباين به واسطه نوآوري‌ها و نقض قواعد زباني در سطوح معنايي، كلام، سياق سخن و منظورشناسي مطرح بوده و ساز و كارهاي زباني به كار رفته و قوانين نقض شده در هر يك از اين سطوح همراه با داده‌هاي مربوطه، ارائه و تحليل شده‌اند.

در پايان رساله و در مبحث نتايج، براساس تحليل توصيفي و مقايسه‌اي داده‌ها و ارزيابي كيفي و كمي آنها، به سؤالات ويژه تحقيق پاسخ داده شده و ساير نتايج بدست آمده نيز ذكر گرديده‌اند.