تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : الهه صفيان

دانشكده : زبانهاي خارجي

استاد راهنما : دکتر سيد محمدرضا ابن الرسول

تاريخ دفاع : 14/4/88

رشته و گرايش : زبان و ادبيات عرب

استاد مشاور : دکتر سيد رضا سليمانزاده نجفي

مقايسه دو شرح مشهور الفيه ابن‌مالك: شرح ابن‌عقيل و شرح سيوطي

چكيده

کتب صرف و نحو نقش مهمي در آموزش زبان عربي دارد، وبسياري از اين کتاب ها به دست نحويان برجسته‌اي نگاشته شده که از دير زمان کوشيده‌اند مسائل صرف و نحو را بر پايه قواعد برگرفته از قرآن کريم، حديث شريف، کلام قابل اعتماد عرب، و شعر عربي قديم تبيين کنند؛ واين گونه بود که مکاتب مختلف نحوي در جهان اسلام پا به عرصه‌ وجود گذاشت. مکاتب بصره، کوفه، بغداد، اندلس، ومکتب مصر و شام از جمله اين مکاتب است. هر چند پيروان اين مکاتب در بسياري از قواعد اساسي با يکديگر هماهنگ‌‌اند ولي در جزئيات و روش بحث اختلاف نظر دارند.

از اين ميان ألفيه ابن‌مالک (هزار بيت عربي در قالب مثنوي) منظومه‌اي است تعليمي که جمال‌الدين ابو‌عبد‌الله محمد‌ بن‌ مالک جيّاني از نحويان بزرگ مکتب اندلس در قرن هفتم هجري آن را در بحر رجز به رشته نظم در‌آورده، و از همان زمان توجه شارحان بسياري را به خود جلب کرده است؛ از بين مشهورترين اين شروح مي‌توان به شرح ابن‌عقيل (بهاء‌الدين عبد‌الله بن ‌عبد‌الرحمن درگذشته به سال 769 هجري)، و شرح سيوطي (جلال‌‌‌الدين عبد‌الرحمن بن‌ ابي‌بکر درگذشته به سال 911 هجري) معروف به البهجه المرضيه اشاره کرد که نگارندگان هر دو از مکتب مصر و شام بوده‌اند. از آنجا که اين دو اثر از ديرباز مورد توجه حوزه هاي علمي و دانشگاه هاي جهان اسلام و به ويژه ايران قرار گرفته‌، آشنايي با درونمايه و روش بحث آن‌ها ضروري به نظر مي‌رسد.

پايان‌نامه حاضر به مقايسه اين دو شرح از منظر شواهد و سبک شرح در هر يک پرداخته است، و شامل سه فصل است؛ فصل اول نگاهي گذرا بر تاريخچه نحو ومکاتب نحوي دارد وسپس به معرفي زندگي، سبک، وآثار سراينده الفيه، و دو شارح مشهورش ابن‌عقيل، وسيوطي اهتمام ورزيده و در پي آن اشاره‌اي اجمالي به شروح و انواع آن داشته است. در فصل دوم شواهد دو شرح در چهار جدول تنظيم يافته و ذيل هر يک نتائج آماري مربوط ارائه شده است. همچنين در اين فصل نمونه‌اي از اين شواهد همراه با توضيحات لازم آمده است. در فصل سوم به بررسي سبک هر يک از دو شارح از زواياي گوناگون وسپس مقايسه آن دو پرداخته شده است.

شارحان اين دو شرح همچون ديگر نحويان براي بيان قواعد وارده در ابيات الفيه به شواهد چهارگانه قرآن کريم، حديث شريف، کلام قابل اعتماد عرب، و شعر عربي قديم در موقعيت هاي گوناگون تمسک جسته‌اند. و از اين ميان شعر عربي و قرآن کريم بيشترين سهم را به خود اختصاص داده‌، هر چند هر دو شارح از استشهاد به حديث شريف ـ اگرچه محدود ـ غافل نبوده‌اند.

نيز وقتي به دو اثر از منظر سبک به کار رفته در آن‌ها مي‌نگريم، به وجوه شباهت وتفاوت در اسلوب آن‌ها پي مي‌بريم؛ از جمله اين که هر دو شرح به دور از هر گونه اطناب و در جهت اهداف تعليمي نگاشته شده‌ است. شرح ابن‌عقيل از جمله شروحي است که در آن‌ها متن و شرح جدا از هم آورده شده، ولي البهجه المرضيه از شروح مزجي محسوب مي‌شود که عبارات متن (ابيات الفيه) با شرح به گونه‌اي تفكيك‌ناپذير آميخته است. و بدين گونه هر کدام از دو شارح در شرح خود سبکي را برگزيده‌اند که به تفصيل در پايان‌نامه بررسي شده است.

واژگان کليدي: الفيه ابن مالک، شرح، ابن عقيل، سيوطي، مقايسه