تحصيلات تکميلي

تاريخ دفاع : 6/10/78

رشته و گرايش :زبان شناسي همگاني

استاد مشاور : دکتر ساسان سپنتا

نام و نام خانوادگي : سودابه زارعي

دانشكده : زبانهاي خارجي

استاد راهنما : دکتر سيد محمدتقي طيب

زبان ورزش : بررسي گفتماني متون گفتاري گزارشهاي ورزشي به زبان فارسي

چكيده

در اين پايان نامه متون گفتاري گزارشهاي ورزشي از جنبه تحليل كلام مورد بررسي قرار گرفته است . اين گزارشها نمونة بسيار خوبي از داده هاي واقعي وطبيعي است كه توسط گزارشگر در يك موقعيت كاملا" طبيعي توليد شده است . از آنجائيكه بررسي اينگونه داده هاي طبيعي زبان با مد نظر قرار دادن نقش توليد كننده ة دريافت كننده وبافت ( چه زباني وچه غير زباني ) در حيطه كار تحليل كلام قرار مي گيرد ، اين شيوه تحليل براي بررسي اين داده هاي طبيعي برگزيده شده است.

بافت موقعيت وشرايط اجرايي خاص اين گزارشها موجب مي شود كه ما شاهد ويژگيهاي خاصي در اين نوع گونة زباني باشيم . در اين تحقيق اين ويژگيها در چهار سطح آوايي ، واژگاني ، نحوي ومعنايي – گفتماني مورد تحليل قرار گرفته است.

در گزارشهاي ورزشي زمان از اهميت خاصي برخوردار است . گوينده سعي مي كند كه وقايع را تا حد ممكن همزمان با وقوع آنها شرح دهد ودر اين راستا از كليه تمهيدات موجود در سطوح مختلف زباني بهره مي جويد . در سطح آوايي ، حذف مكثهاي متعارف در پايان بند ويا جمله در يك موقعيت كلامي ووجود مكثهاي متعدد در موقعيتي ديگر ، نشان دهنده اين هماهنگي كنش زباني با موقعيت بيروني است . در زمينه تكيه ، گوينه با قرار دادن تكيه در آغاز واژه هايي چون اسم وصفت از يك هنجار زباني تخطي مي كند ولي بسامد بالاي چنين عملي منجر به ساخت هنجار ديگري در محدوده گفتاري اين گزارشها مي شود . به عبارت ديگر گزارشگر تحت تاثير بافت موقعيت وبراي صرفه جويي در زبمان ونيروي محاسبه فكري شنونده محل وقوع تكيه را تغيير مي دهد تا از اين طريق سريع تر به انتقال پيام زباني خود نائل آيد.

در سطح واژگاني ، ويژگيهاي خاص گزارشهاي ورزشي تحت دو عنوان قابل بررسي است:

الف–كاربرد خاص واژگان : در گزارشهاي ورزشي كلمات وتركيبات معمول زبان معاني وكاربرد خاصي مي يابند كه در حيطه ورزش وبا توجه به بافت موقعيت قابل تفسير است.

ب –واژگان خاص زبان ورزش : زبان ورزش مانند هر گونه زباني گنجينه واژگاني خاص خود را دارد . در اين حيطه واژگاني خاص ، گوينده گاه كلماتي را از يك زبان بيگانه عاريه مي گيرد وگاه با استفاده از فرايندهاي تثبيت شده واژه سازي در زبان ، دست به ساخت تركيبات بديعي مي زند . از سوي ديگر به دليل مشابهت هايي كه بين ورزش وپديده رزم وجود دارد ، كلماتي از اين زمينه عملياتي خاص وارد گونه زباني ورزش شده وبه گوينده اين امكان را مي دهد كه با استفاده پيشينه اطلاعتي اين واژگان در ذهن شنونده ، پيام زباني خود را آسان تر وسريع تر منتقل كند.

همچنين بين گونه خاصي ورزشي زبان وزبان معيار تاثير متقابل ديده مي شود وبه چنين مواردي اشاره شده است.

در سطح نحوي بعضي از ويژگيهاي خاص متون گزارشهاي ورزشي عبارت است از : برهم زدن هنجار ساختار نحوي جملات ، استفاده از ساختارهاي ساده وتعداد كمتر جملات مركب ، جملات نيمه كاره وحذف زياد كه گاه به تشكيل جملات يك كلمه اي منتهي مي شود . وجود خصوصيات مذكور در متون گزارشهاي ورزشي دليل ديگري بر تلاش گوينده جهت همگامي با حوادث جهان خارج است.

در سطح معنايي – گفتماني ، عوامل متن سازي چون اصول پيوستگي وانسجام در متون گزارشهاي ورزشي مورد بررسي قرار مي گيرد . اصل پيوستگي در اين گزارشها از طريق مواردي چون ضمير آوري ، ارتباط واژگاني ، تكرار نحوي ويكنواختي زماني تحقق مي يابد. منسجم بودن اين متون نه تنها از طريق گوينده وبا تكيه بر بافت موقعيت تامين مي گردد ، بلكه نقش شنونده نيز در اين راستا از اهميت خاصي برخوردار است . شنونده از طريق اصل تعبير محلي ، محدوده بافت را مشخص مي نمايد واز طريق اصل قياس تجربيات گذشته خود را به كمك مي گيرد وبدين ترتيب نه تنها به درك كامل پيام زباني نائل مي آيد بلكه به گوينده اين اختيار را مي دهد كه با تكيه بر تجربه وقدرت استنباط وي بسياري مطالب را نگويد ولي انتظار بازسازي اطلاعات آن را از جانب شنونده داشته باشد.

از ديگر ويژگيهاي متون گزارشهاي ورزشي در اين سطح استفاده بيشتر از اسامي خاص و« رابطه برون ارجاعي » جهت ارجاع به اشخاص واشياء است . از آنجائيكه زمان در اين گزارشها از اهميت خاصي برخوردار است ، مشخص نمودن موارد مورد ارجاع گوينده در كوتاهترين زمان ممكن ضروري مي باشد . ارجاع از طريق اسامي خاص و « رابطه برون ارجاعي » كه در آن مرجع عبارت زباني در بافت موقعيت قرار مي گيرد ، اين نياز به صرفه جويي در زمان را مرتفع مي سازد.

استفاده كمتر از مفاهيم ضمني وپايبندي به اصل كميت از اصول چهارگانه گرايس نيز در راستاي اين هدف مي باشد . توليد ودرك مفهوم ضمني يك اظهار زباني نياز به تلاش فكري گوينده وشنونده ودر نتيجه صرف وقت بيشتري دارد كه اين با شرايط اجرايي اين گزارشها هماهنگي ندارد.

به طور خلاصه مي توان گفت زبان گفتاري گزارشهاي ورزشي داراي آن اندازه ويژگيهاي خاص مي باشد كه بتوان آن را گونه زباني خاصي شمرد . در اين تحقيق ما اصول زبان شناسي را بر داده هاي اين گونه زباني اعمال كرديم وصحت كاربرد اين اصول را براين داده ها مشخص نموديم واين نشان دهنده علمي بودن وجامعيت نظريه هاي زبان شناختي به ويژه در بخش تحليل كلام مي باشد.

اين گونه زباني خاص با توجه به ويژگيهاي منحصر به فردي كه دارد مي تواند بستري برای تحقيقات ديگر باشد . جا دارد كه چنين تحقيقاتي روشنگر ويژگيهاي ديگري از اين گونه زباني خاص باشد.