تحصيلات تکميلي

تاريخ دفاع : 17/8/72

رشته و گرايش : زبان و ادبيات عرب

استاد مشاور : دکتر محمد خاقاني

نام و نام خانوادگي : سيد اسماعيل نوري

دانشکده : زبانهاي خارجي

استاد راهنما : دکتر سيد علي ميرلوحي

شرح لغات غريب « نهج البلاغه بخش نامه هاي حضرت علي(ع) به معاويه»ء

چکيده

موضوع‌ پايان‌نامه‌ شرح‌ لغات‌ غريب‌ نهج‌البلاغه‌ «بخش‌ نامه‌هاي‌ حضرت‌ علي‌ (ع‌) به‌ معاويه‌» است‌ كه‌ در حدخود كار نو و بديعي‌ مي‌باشد و كمتر كسي‌ به‌ سبك‌ تحقيق‌ و شيوه‌ نگارش‌ اين‌ رساله‌ همت‌ گماشته‌است‌، مبناي‌تحقيق‌ در آن‌ نسبت‌ به‌ قاموسهاي‌ ديگر كه‌ بعضاً بر شرح‌ لغات‌ نهج‌البلاغه‌ نگاشته‌ شده‌است‌از كيفيت‌ ممتازي‌برخوردار است‌، استخراج‌ لغات‌ از مصادر و نابع‌ معتبر و موثق‌ اتخاذ گرديده‌است‌ كه‌ در جهت‌ مقايسه‌ با قاموسهاي‌ديگر به‌ نوبه‌ خود از اعتبار خاصي‌ برخوردار است‌ حدود 800 منبع‌ و مآخذ مورد استفاده‌ قرار گرفته‌ كه‌ بعضي‌ ازآنها عبارتند از

«لسان‌ العرب‌، صحاح‌ جوهري‌، تاج‌العروس‌، تهذيب‌اللغة‌، جمهرة‌ اللغه‌، فقه‌اللغه‌، خزانة‌الادب‌،جمهرة‌الرسائل‌ اعرب‌، قاموس‌ المحيط‌، غريب‌ القرآن‌ و غريب‌ الحديث‌، المعجم‌ المفهرس‌ لالفاظ‌نهج‌البلاغه‌، المعجم‌ المفهرس‌ لالفاظ‌ قران‌الكريم‌، مفردات‌ الفاظ‌ القران‌، متنهي‌ الارب‌ في‌لغة‌العرب‌، شرح‌نهج‌البلاغه‌ ابن‌ ابي‌الحديد،... ابن‌ ميثم‌ بحراني‌، ... علامه‌ خويي‌، ... محمد عبده‌، دكتر صبحي‌ صالح‌ و ....»

معاني‌ لغات‌ مورد بحث‌ به‌زبان‌ عربي‌ و فارسي‌ و اختلاف‌ نسخ‌ نهج‌البلاغه‌هاي‌ مختلف‌ و هم‌ چنين‌ مراد امام‌علي‌ (ع‌) از معاني‌ لغت‌ به‌ طوري‌ كه‌ با متن‌ نامه‌ تطبيق‌ دارد توضيح‌ داده‌شده‌است‌. ذكر استعمال‌ لغات‌ در خطبه‌ها،نامه‌ها و كلمات‌ قصار نهج‌البلاغه‌ و هم‌ چنين‌ استعمال‌ آنها در قرا كريم‌، حديث‌، مثل‌، شعر و اشاره‌ به‌ معناي‌حقيقي‌ و مجازي‌ لغت‌ از ويژگيهاي‌ خاص‌ اين‌ پژوهش‌ است‌ كه‌ حدود 1000 مورد كاربرد لغت‌ در موارد مذكور باتوضيح‌ كامل‌ آمده‌است‌. ترجمه‌ نامه‌هاي‌ مورد بحث‌ با ذكر نكات‌ ظريف‌ تاريخي‌ و شرح‌ اشعاري‌ كه‌ در بعضي‌ ازآنها به‌ چشم‌ مي‌خورد به‌ طرز شيوا و زيبائي‌ بيان‌ گرديده‌است‌. نقد و بررسي‌ شرحهاي‌ فارسي‌ و عربي‌ نهج‌البلاغه‌با تحقيق‌ در اسناد و مدارك‌ نامه‌ها از اميتازات‌ ديگر اين‌ رساله‌ است‌. بطور كلي‌ عناوين‌ و مطالب‌ آن‌ چنين‌ خلاصه‌مي‌شود: پيشگفتار، شرح‌ حال‌ سيد رضي‌(ره‌) مؤلف‌ نهج‌البلاغه‌، نگاهي‌ به‌ نهج‌البلاغه‌، نظر دانشمندان‌ در باره‌نهج‌البلاغه‌، شخصيت‌ ادبي‌ و علمي‌ امام‌ علي‌ (ع‌)، محتوي‌ نهج‌البلاغه‌، جمع‌آوري‌ نهج‌البلاغه‌، عمده‌ترين‌شرحهاي‌ آن‌، توضيح‌ پيرامون‌ علم‌ «غريب‌» سبك‌ و سياق‌ لغت‌نامه‌هاي‌ عربي‌، سب‌ نگارش‌ رساله‌ و شرح‌ لغات‌17 نامه‌ با تحليل‌ نحوي‌ آخرين‌ نامه‌ از نامه‌هاي‌ علي‌ (ع‌) به‌ معاويه‌. مجموع‌ مطالب‌ در 3 بخش‌ و اصل‌ موضوع‌ كه‌شرح‌ لغات‌ مي‌باشد در 382 صفحه‌ تدوين‌ گرديده‌است‌. با اين‌ حال‌ اگر مجموعه‌اي‌ داراي‌ هزاران‌ صفحه‌نگاشته‌شود نمي‌تواند بزرگي‌ و عظمت‌ حضرت‌ علي‌(ع‌) و رويدادهاي‌ دوران‌ او را توضيح‌ دهد. تفكرات‌ وانديشه‌هاي‌ آن‌ مرد گفتار و كردار كه‌ ميان‌ خود و پروردگارش‌ انجام‌ داده‌ و آنها را نه‌ گوشي‌ شنيده‌ و نه‌ چشمي‌ديده‌است‌ خيلي‌ بيش‌ از آن‌ است‌ كه‌ با دست‌ و زبان‌ و قلم‌ بروز كرده‌ و در تاريخ‌ ثبت‌ شده‌است‌، در حقيقت‌ موضوع‌پايان‌نامه‌ منتخب‌ از كتابي‌ است‌ كه‌ پس‌ از سخن‌ خدا و پيامبر (ص‌) عالي‌ ترين‌ «نمونه‌ ادبيات‌ عرب‌» و غني‌ ترين‌منبعي‌ است‌ كه‌ مي‌تواند به‌ زبان‌ عربي‌ ارج‌ نهد، آنكه‌ بخواهد عربي‌ بنويسد و عربي‌ سخن‌ گويد گفته‌هاي‌ وي‌ به‌جمال‌ آراسته‌ و از واژه‌هاي‌ نابجا پيراسته‌، بايد گفتار امير كلام‌ و فرمانرواي‌ سخن‌ علي‌ (ع‌) را بنگرد تا ملكه‌ بلاغت‌در گفته‌ يا نوشته‌ او پديد گردد، چنانچه‌ گويندگان‌ و مترسلان‌ عرب‌ مي‌كوشيدند تا آن‌ سخنان‌ را از بر كنند و معاني‌آن‌ لفظها را در قالب‌ لفظهاي‌ ديگر بريزند، لذا با اطمينان‌ خاطر مي‌توان‌ گفت‌ از هيچ‌ گفته‌اي‌ به‌ اندازه‌ گفتار علي‌ (ع‌)نمي‌توان‌ بهره‌برد و هيچ‌ زيور ارزنده‌اي‌ مانند آن‌ نمي‌توان‌ يافت‌ تا آرايش‌ گفته‌ها و نوشته‌ گردد، زيرا كه‌ او آبشخورفصاحت‌ و ريشه‌ و زادگاه‌ بلاغت‌ است‌ و بي‌جهت‌ نيست‌ كه‌ به‌ خاطر عظمت‌ و جلال‌ و شهرت‌ در وصفش‌گفته‌اند:« از سخن‌ خالق‌ فروتر و از سخن‌ مخلوق‌ فراتر است‌