تحصيلات تکميلي

تاريخ دفاع : 22/4/73

رشته و گرايش : زبان و ادبيات عرب

استاد مشاور : دکتر سيد علي ميرلوحي

نام و نام خانوادگي : جمال ايزدي

دانشکده : زبانهاي خارجي

استاد راهنما : دکتر محمد خاقاني

جلوه هاي مجاز در نهج البلاغه

چکيده

اين‌ رساله‌، مشتمل‌ بر يك‌ پيشگفتار، يك‌ مقدمه‌ و متن‌ اصلي‌ در رابطه‌ با موضوع‌ است‌. در پيشگفتار هدف‌ ازانتخاب‌ موضوع‌ و شيوه‌ نگارش‌ آن‌ توضيح‌ داده‌ شده‌، و در مقدمه‌ بحث‌ كوتاهي‌ شده‌است‌ در رابطه‌ با مجاز كه‌همان‌ نقل‌ لفظ‌ از معناي‌ وضع‌ شده‌ براي‌ آنست‌ به‌ معناي‌ ديگري‌ كه‌ مناسب‌ آنست‌. و معناي‌ لغوي‌ و اصطلاحي‌مجاز اشتقاق‌ مجاز در قران‌ كريم‌ و استعمال‌ لفظ‌مجاز در نهج‌ البلاغه‌، مفهوم‌ مجاز از ديدگاه‌ ارباب‌ بلاغت‌ شروط‌تحقق‌ مجاز و اقسام‌ كلي‌ مجاز يعني‌ مجاز لغوي‌ و مجاز عقلي‌ و جايگاه‌ هر كدام‌ در فنون‌ بلاغت‌ مورد بحث‌ قرارگرفته‌ در اين‌ رابطه‌ كتب‌ متاخرين‌ از علماي‌ بلاغت‌ از جمله‌ «شرح‌ المختصر تفتازاني‌» اساس‌ كار قرار گرفته‌ و به‌اقسام‌ مجاز لغوي‌ مرسل‌ و غير مرسل‌ (استعاره‌) اشاره‌ و مصاديقي‌ از قران‌ و نهج‌البلاغه‌ و متون‌ ادبي‌ ديگرآورده‌شده‌است‌، همچنين‌ نظر برخي‌ علماء كه‌ «استعاره‌ در واقع‌ تشبيه‌ است‌ ولي‌ ابلغ‌ از تشبيه‌» ذكر شده‌ با اين‌توجيه‌ كه‌ ذكر مشبه‌ و مشبه‌به‌ در تشبيه‌، نشانه‌ تباين‌ آندوست‌ ولي‌ در استعاره‌ حذف‌ يكي‌ از طرفين‌ نشانه‌ اتحادآندوست‌، گويا در اثبات‌ مساوي‌ بودن‌ آندو تاكيد و تحكيم‌ كرده‌ و به‌ اتخاذ قائل‌ شده‌ايم‌، ضمناً در بيان‌ استعاره‌ واقسام‌ آن‌، تحليلي‌ از استعاره‌ در مورد خداي‌ سبحان‌ شده‌ و به‌ بليغ‌ ترين‌ نوع‌ استعاره‌ يعني‌ تمثيل‌ كه‌ حدّ شيوع‌ وعامش‌ همان‌ مثل‌ است‌ اشاره‌ شده‌ كه‌ ارزش‌ ممتازي‌ در ادبيات‌ عرب‌ دارد. همچنين‌ براي‌ بررسي‌ جلوه‌هاي‌ مجازدر نهج‌البلاغه‌ از خطبه‌ 1 تا 110 مصاديق‌ مجاز با استفاده‌ از برخي‌ شروح‌، «از جمله‌ شرح‌ ابن‌ ابي‌الحديد و شرح‌ابن‌ ميثم‌ كه‌ شروحي‌ هستند جامع‌ و حاوي‌ نكات‌ بلاغي‌ و ادبي‌ زيبا» استخراج‌ و به‌ شرح‌ و توضيح‌ نوع‌ مجاز درآن‌ پرداخته‌، مخصوصاً خطبه‌ 1 و خطبه‌ 3 (شقشقيه‌) و خطبه‌ 83(غرّاء) و خطبه‌ 91 (اشباح‌) از مجازات‌ بيشتري‌برخوردار بوده‌ كه‌ به‌ بيان‌ نظرات‌ مختلف‌ شرّاح‌ در رابطه‌ با نوع‌ مجاز يا اختلافاتي‌ كه‌ در جامع‌ استعاره‌ بوده‌، اشاره‌شده‌است‌. اين‌ نكته‌ در مجموعه‌ مجازات‌ بكار رفته‌ در اين‌ تعداد خطبه‌، قابل‌ توجه‌ است‌ كه‌ اموري‌ كه‌ بيشتر موردنظر امير المومنين‌ (ع‌) بوده‌ و آنها را به‌ صورت‌ مجاز و مخصوصاً استعارات‌ لطيف‌ بيان‌ داشته‌، فتنه‌هائي‌ است‌ كه‌مخالفين‌ آن‌ حضرت‌ يعني‌ (ناكثين‌، مارقين‌، قاسطين‌) مسبّب‌ آن‌ بوده‌ كه‌ حضرت‌ (ع‌) آن‌ فتنه‌ها را به‌ هيأت‌ حيواني‌درنده‌، شتري‌ چموش‌ و .... در غالب‌ مجاز در اورده‌ و يا مباحث‌ مربوط‌ به‌ خلقت‌ آسمان‌، زمين‌، كوهها، درياها،فرشتگان‌ و ....

وبالاخره‌ اموري‌ بي‌ارزش‌ و زودگذر دنيائي‌ را به‌ شكل‌ استعاراتي‌ زيبا بكار برده‌اند. رساله‌ با فهرستي‌ از آيات‌،احاديث‌ نبوي‌، اشعار عربي‌ و فهرست‌ منابع‌ و مآخذ خاتمه‌ يافته‌است‌